Your address will show here +12 34 56 78

Eindelijk weer bezoek

Tekst

Om het stijgende aantal eenzame ouderen tegen te gaan, presenteerde minister De Jonge van Volksgezondheid, Welzijn en Sport in maart het programma “Eén tegen eenzaamheid”. In dit landelijke initiatief krijgen ouderen jaarlijks een bezoek van een medewerker van de gemeente. De minister wil eenzaamheid beter signaleren en structureel aanpakken, zodat niemand meer in zijn eentje de hele dag thuis hoeft te zitten.


‘Heel goed, Wietske!’
‘Ja, ik ben ook erg blij met mezelf’.
Wietske (67) schuift de vier speelkaarten naar zich toe; de slag is binnen. Haar medespeler is opgetogen, haar tegenstanders kijken nogal beteuterd. Aan de zwarte, ovalen tafel zitten naast Wietske nog drie mensen: Willem (61), Nienke (57) en student Coen (24). Ze spelen klaverjas, en niet zonder enig fanatisme: er zal gewonnen moeten worden, hoe dan ook.


De bonte verzameling van leeftijden aan tafel is geen toeval, evenals het potje klaverjas. De spelers zitten bij Oma’s Wassalon in het Floreshuis in Groningen; een grote, open ruimte met veel lichtinval van buiten. Er staan tafeltjes en stoeltjes en in de hoek is een kleine bar. In een hokje naast de deur staan twee grote wasmachines. Studenten kunnen er elke woensdagmiddag langskomen om gratis een wasje te draaien. Terwijl die was draait kunnen ze een potje klaverjas spelen met aanwezige senioren.


Gezellig voor de senioren en praktisch voor de studenten. Desondanks loopt het nog niet echt storm; er zijn drie senioren en één student komen opdagen. Maar dat komt volgens de organisatie omdat ze pas net enkele weken van start zijn. Er zijn al veel meer deelnemers dan de vorige weken; toen was er bijna niemand.


Oma’s Wassalon is opgezet door Saame, een werkbedrijf dat zich onder meer inzet voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Het project is vooral bedoeld om eenzaamheid onder ouderen tegen te gaan. Organisator Wendy van der Aa vertelt dat ze vroeger verpleegkundige was en veel eenzaamheid zag onder ouderen. ‘Je ziet ouderen thuis zitten die bijvoorbeeld jarenlang geen bezoek krijgen.’ Met Oma’s Wassalon wil zij iets bijdragen aan de oplossing van de problematiek.


Veel ouderen in Nederland zijn eenzaam, zo blijkt uit cijfers van de GGD, het CBS en Gezondheidsmonitor: 54 procent van de 75-plussers in Nederland voelt zich eenzaam. Onder 85-plussers is dat zelfs 63 procent. En de aantallen nemen alleen maar toe; de verwachting is dat er 2018 in Nederland 700.000 eenzame ouderen zijn, en als die lijn doorzet zijn het er in 2030 zelfs 1,1 miljoen.


Terwijl de punten tussen de rondjes klaverjas worden geteld, draait Willem even een shagje. ‘Heb je verstand van telefoons?’ vraagt hij met een Groningse tongval aan student Coen. ‘Ik zou wel graag internet hebben.’
‘Laat eens kijken’, antwoordt Coen.
Hij priegelt wat met de smartphone van Willem. ‘Maar je hebt internet! De 3G staat gewoon aan’, constateert hij verbaasd.
‘Ja, maar hij werkt alsnog niet’, bromt Willem.
‘Misschien ligt het aan het bereik’, klinkt het antwoord.
‘Ja, dat zou kunnen’.
Willem neemt de telefoon weer aan van Coen, staat op en loopt naar buiten, waar hij de regen trotseert om zijn shagje te roken.


Eén tegen eenzaamheid
Het idee van het programma van minister De Jonge is dat de overheid zelf het initiatief neemt richting eenzame ouderen, en ze helpt weer actief op zoek te gaan naar sociale contacten. Daarnaast is de campagne erop gericht om de samenleving bewust te maken van eenzaamheid, om het probleem zo uit de taboesfeer te krijgen.


Een jaarlijks huisbezoek bij alle mensen die ouder zijn dan 75 jaar is hierbij een belangrijk middel. Soms zijn ouderen zo eenzaam dat ze nooit meer buiten komen. Als ze zelf het initiatief niet nemen, blijven ze onopgemerkt kunnen ze niet geholpen worden. Eén bezoek van de gemeente per jaar lijkt daarom niet veel, maar kan wel helpen om ernstige vereenzaming tegen te gaan. Vanuit het huisbezoek kan dan verder worden gekeken naar een oplossing voor eventuele eenzaamheid.


Taboe
Volgens emeritus hoogleraar sociologie van de Vrije Universiteit en onderzoeker op het gebied van eenzaamheid onder ouderen Jenny Gierveld heerst er nog steeds een groot taboe op eenzaamheid. ‘Niemand zou uit zichzelf zeggen dat hij eenzaam is. In een gemeente die ik ken hadden ze een hulplijn opgezet voor eenzame mensen. Na een jaar had er nog steeds niemand gebeld. Dat komt door dat taboe.’


Het idee dat heerst is een beetje: als je eenzaam bent, dan ben je een loser. Mede daardoor is het moeilijk om iemands eenzaamheid te doorbreken en ligt de oplossing daarom ook niet voor de hand. Simpelweg tegen iemand zeggen: u bent eenzaam, we gaan u helpen, werkt niet, omdat iemand nooit zou toegeven dat hij of zij eenzaam is.


Terwijl in Oma’s Wassalon student Coen even is weggelopen (‘even kijken of m’n was al droog is’) bespreekt de rest aan de klaverjastafel de eenzaamheid onder ouderen. Ook zij denken dat er een groot taboe heerst op eenzaamheid. ‘Maar dat wordt wel steeds beter’, vindt Wietske. Mede door dat taboe denken ze dat het moeilijk is om iemand die eenzaam is, uit zijn isolement te halen door naar bijvoorbeeld een klaverjasmiddag te gaan. ‘Het valt niet mee om iemand over de streep te trekken’ zegt Nienke.


Dat wordt beaamd door Gierveld. ‘Het is heel moeilijk om 75-plussers uit hun eenzaamheid te halen. En het is ongelooflijk moeilijk om eenzaamheid op te lossen, om te identificeren wie eenzaam is en wat diegene nodig heeft.’ In het plan van de minister staat hetzelfde: eenzaamheid is moeilijk te doorbreken omdat iemand die eenzaam is, zich vaak terugtrekt en daardoor juist nog eenzamer wordt, met een negatieve spiraal als gevolg. Ouderen zijn daarbij een risicogroep: hun partner kan komen te overlijden, waardoor ze er ineens alleen voor staan. Zeker als ook hun vriendenkring steeds kleiner wordt.


Gierveld is daarom groot voorstander van het plan van minister De Jonge. ‘Het is een heel concreet plan. Een jaarlijks bezoek aan eenzame mensen is niet voldoende om eenzaamheid helemaal op te lossen, maar het is een geweldige goede stap. Ik ben er zeer tevreden mee.’ Vooral positief vindt ze dat het plan van de minister méér is dan alleen een paar extra koffiemiddagen voor ouderen, en dat de problemen structureel worden aangepakt.


Een blik vrijwilligers
Sarah Ottens, projectcoördinator van Humanitas Groningen, is ook enthousiast over het plan, maar ziet nog een aantal beren op de weg. Haar grootste twijfel is de vraag wie het plan nou eigenlijk moet gaan uitvoeren. Humanitas organiseert veel projecten in de stad Groningen om eenzaamheid tegen te gaan, en doet dat volledig met vrijwilligers. Maar, ‘daar trek je niet zomaar een blik van open’, aldus Ottens.


Volgens Ottens komt een steeds groter deel van de zorgtaken op de schouders van vrijwilligers terecht. Ze vertelt over een oude dame die een persoonsgebonden budget had voor vier uur aan zorg. Dat werd na een bezuiniging teruggeschroefd naar twee uur. ‘Toen was er geen tijd meer om met haar te wandelen, omdat medische zorg voorrang had’ vertelt Ottens. ‘Dat zou betekenen dat ze nooit meer buiten zou komen. En dan wordt gezegd: och, dat kan een vrijwilliger wel opvangen.’ Ze is met andere woorden bang dat met het nieuwe plan nog meer taken bij vrijwilligers worden gelegd, wat eigenlijk niet mogelijk is.


Huisbezoeken doet Humanitas ook al, maar niet structureel zoals in het plan van De Jonge: eenzame ouderen die alleen maar thuis zitten worden door Humanitas vaak bij toeval ontdekt. Die huisbezoeken kunnen soms schrijnend zijn, vertelt Ottens. ‘Bij sommige kom je niet meer weg. Dan vragen ze steeds of je nog wat langer blijft, omdat er verder niemand op bezoek komt.’


Een structurele aanpak is nodig, omdat de problematiek diep zit geworteld in de samenleving, zo vermeldt het plan van de minister. Gezinnen zijn kleiner dan vroeger, en de leden van die gezinnen wonen verder uit elkaar. Klaverjasser Willem beaamt dit: ‘Vroeger had je grotere gezinnen en bleef iedereen bij elkaar in huis wonen. Nu gaat iedereen studeren en vertrekken de kinderen uit huis. Dat was vroeger veel minder. Ik ben bijvoorbeeld de enige van mijn familie die gestudeerd heeft.’


Ook de individualisering van de samenleving speelt een grote rol in de eenzaamheidsproblematiek, vinden ze aan de klaverjastafel. ‘Ik weet niet eens wie mijn buren zijn’ vertelt Willem. En dat terwijl ze het er over eens zijn dat juist buren de beste kandidaten zijn om eenzaamheid te signaleren.
‘Maar ik heb nooit meer echt een gesprek met mijn buren’ vervolgt Willem.
‘Ik ook niet, maar om eerlijk te zijn hoef ik dat ook niet echt’ bekent Wietske.


‘Kijk verder dan social media’
Sarah Ottens van Humanitas weet wel zeker dat individualisering eenzaamheid in de kaart speelt. We leven volgens haar in een samenleving die vastgekleefd zit aan telefoonschermen en verstrengeld zit in de klauwen van sociale media; ‘ik vind dat eigenlijk ook wel heel eenzaam’ zegt Ottens. ‘We zitten allemaal in onze eigen wereld en durven elkaar nauwelijks meer te groeten. Kijk nou eens verder dan social media, investeer in de mensen om je heen, bekommer je om elkaar en als je je eenzaam voelt: vraag om hulp.’


Coen komt terug. ‘Nog twaalf minuten’ zegt hij, doelend op zijn was in de machine.
‘Dat ding doet er wel lang over’ zegt Nienke.
‘Thuis heb ik een machine van dertig jaar oud, die doet er vier uur over’ werpt Willem tegen.
‘Komt de was er hier gestreken uit? Ik heb een hekel aan strijken’ zegt Wietske.
‘Vroeger streken ze zelfs luiers’ zegt Willem, en realiseert zich daarna dat hij zo wel erg oud klinkt.
‘Ja, je kunt nu wel tegenstribbelen, maar we zijn toch wel echt senioren’ zegt Nienke met enige zelfspot.


De senioren aan de klaverjastafel voelen zich niet bepaald eenzaam, en zijn ook zeer sociaal vaardig. Daar zijn ze blij om, want eenzaamheid is allesbehalve gezond. Depressies, dementie en zelfs suïcide liggen op de loer. Mede hierdoor gaat deze zaak Gierveld aan het hart. ‘Die negatieve effecten van eenzaamheid wens je niemand toe. We kunnen er iets aan doen, dus moeten we er iets aan doen.’


Voorkomen is beter dan genezen
Behalve de behandeling van bestaande gevallen van eenzaamheid, is het volgens Gierveld nog veel belangrijker om eenzaamheid te voorkomen. Dat doe je door te investeren in je netwerk zolang je nog gezond bent. ‘Zorg dat je een gevarieerd kwaliteitsnetwerk om je heen hebt. Ik noem dat altijd een konvooi; zorg dat je een konvooi hebt dat met je mee vaart door het leven. Zodat je mensen hebt waarmee je een eindje kunt wandelen en kunt praten. Laat niemand wegvallen en wees vooral zelf altijd actief. Als je eenmaal gehandicapt bent, dan gaat het niet meer.’


De was van Coen is klaar. Hij gaat er meteen vandoor, want ‘hij gaat het snel thuis ophangen’. Willem zit nog op zijn stoel, en vertelt een laatste verhaal voordat hij naar huis gaat. Het gaat over dat hij nogal vergeetachtig wordt. ‘Ik was laatst mijn autosleutels drie maanden lang kwijt.’
‘Oh, en toen?’ zegt Nienke.
‘Maar het was niet erg, want ik rijd toch geen auto meer’.


De klaverjassers gaan huiswaarts, het is mooi geweest. Ze zijn zeker van plan volgende week terug te komen. Maar Nienke heeft nog wel een verzoekje of de senioren de volgende keer ook hun was mee mogen nemen. Maar Coen vindt dat hij voorrang heeft, als student. ‘Die jongelui...’ zucht Willem. ‘Ze luisteren ook nooit, hè’.

MAKER:

Wigger Brouwer


More Projects